Informacja o przebiegu prac nad zabezpieczeniem dokumentów dotyczących powstań śląskich z kolekcji Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku

Do najcenniejszych zespołów archiwalnych przechowywanych w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku należą archiwalia z lat 1919–1922 dotyczące powstań śląskich. Zespół liczy 839 jednostek archiwalnych.

Poszczególne jednostki archiwalne dotyczą trzech powstań śląskich i obejmują m.in.:

• raporty, rozkazy i depesze Głównego Dowództwa Milicji Górnośląskiej;
• protokoły i korespondencję Naczelnego Dowództwa Polskiej Organizacji Wojskowej;
• akta Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych, w tym akta poszczególnych oddziałów, np.: Oddziału dla Spraw Górnego Śląska przy 23. Dywizji Piechoty, akta Grupy Wschód, Grupy Północ, Grupy Południe i Grupy Wawelberga. Są tu przechowywane rozkazy, raporty, meldunki czy sprawozdania Adiutantury Szefa Sztabu, akta Oddziału Kierownictwa Transportu, akta Intendentury, Szefa Sanitarnego, Szefa Kolejnictwa, Szefa Łączności, Szefa Inżynierii i Saperów, mapy, szkice oraz plany operacyjne.

W związku ze złym stanem zachowania kolekcji, o którym dowiedziała się Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych w Warszawie, podjęto decyzję o zabezpieczeniu dokumentów poprzez wykonanie niezbędnych prac konserwatorskich.

Prace zdecydowano przeprowadzić w Polsce i w 2003 roku pierwsza partia dokumentów trafiła do Centralnego Laboratorium Konserwacji Archiwów w Warszawie.

Przystępując do zabezpieczania drugiej partii dokumentów, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych zwróciła się do Marszałka Województwa Śląskiego o pomoc w projekcie.

We wrześniu 2004 roku Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych zawarła umowę z Biblioteką Śląską w Katowicach, na podstawie której przekazano Bibliotece 172 jednostki archiwalne, obejmujące 21 802 dokumenty.

15 maja 2006 roku Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych zawarła z Biblioteką Śląską kolejną umowę, której przedmiotem jest zabezpieczenie trzeciej partii dokumentów — 172 jednostki archiwalne obejmujące 12 944 dokumenty — oraz wykonanie, podobnie jak poprzednio, kopii pozytywowych przekazanych negatywów.

Kolejna partia dokumentów trafiła do Biblioteki Śląskiej we wrześniu 2007 roku. W okresie wrzesień–listopad zabezpieczeniu zostało poddanych 16 481 stron numerowanych dokumentów oraz strony nienumerowane, czyli niezawierające zapisków, jednakże stanowiące integralną część poszczególnych dokumentów. Dokumenty stanowiły 156 jednostek archiwalnych (numerowanych teczek).

Ostatnia część kolekcji obejmowała 163 teczki zawierające 14 084 dokumenty; przekazano ją do Biblioteki Śląskiej w listopadzie 2008 roku. Prace zabezpieczające zakończono w marcu 2009 roku.

Ogółem w latach 2004, 2006, 2007 i 2009 zabezpieczono w Bibliotece Śląskiej 663 jednostki archiwalne, obejmujące 65 311 dokumentów z kolekcji.

Zarząd Województwa Śląskiego przeznaczył na ten cel kwotę 450 000 zł, pozostałe środki wyasygnowała Biblioteka Śląska.

Dokumenty składające się na omawiany zbiór charakteryzowały się złym stanem zachowania, wynikającym z trzech podstawowych przyczyn:

• postępująca destrukcja chemiczna papieru, jego zakwaszenie, objawiające się kruchością i zbrązowieniem;
• niewłaściwe warunki przechowywania (teczki o zmiennej objętości, osiąganej za pomocą zastosowania boków w postaci harmonijki), będące przyczyną dalszych uszkodzeń, głównie w postaci kruszenia krawędzi dokumentów;
• naprawy dokonywane za pomocą taśmy samoprzylepnej, która powodowała dalsze uszkodzenia i zlepianie się dokumentów.

Przed przystąpieniem do właściwych zabiegów dokumenty poddawano dezynfekcji w komorze fumigacyjnej.

Dokumenty zawarte w poszczególnych teczkach dzielono na trzy grupy i poddawano odpowiednim zabiegom w zależności od dokonanej klasyfikacji:

1. Obiekty znajdujące się w dobrym stanie, wymagające oczyszczenia i wyprostowania.
2. Obiekty znajdujące się w dobrym stanie, odznaczające się drobnymi pęknięciami i przedarciami, które (poza oczyszczeniem i rozprostowaniem) poddawano ręcznej laminacji za pomocą Filmoplastu R.
3. Obiekty odznaczające się złym stanem zachowania (mocno pożółkły lub zbrązowiały papier, liczne pęknięcia i przedarcia, ubytki) poddawano laminacji maszynowej za pomocą Filmoplastu R. W obrębie tej grupy dokonywano podziału na obiekty przeznaczone do laminacji jednostronnej (pojedyncze karty, z pęknięciami, bez ubytków) i dwustronnej (pojedyncze i składane karty, z ubytkami oraz licznymi pęknięciami i przedarciami). Przed laminacją wydzielonych kart usuwano pozostałości wcześniejszych napraw w postaci taśmy samoprzylepnej.
   Dokumenty należące do tej kategorii stanowiły zdecydowaną większość całego zbioru (ok. 80%).

Poszyty, po rozdzieleniu na pojedyncze arkusze i zalaminowaniu, ponownie zszywano, zachowując, w miarę możliwości, oryginalne okładki bądź wykonując nowe.

Wszystkie dokumenty wkładano po kilka egzemplarzy (maksymalnie 10 kart) do oznakowanych kopert wykonanych z papieru bezkwasowego. Koperty łączono za pomocą obwoluty ochronnej, wykonanej z kartonu z rezerwą alkaliczną. Całość była dowiązywana do oryginalnej teczki. Tak przygotowane dokumenty pakowano do pudeł ochronnych, wykonanych z tektury bezkwasowej w celu zabezpieczenia poszczególnych teczek przed uszkodzeniami w czasie transportu.

Każdorazowo wykonywano również kopie pozytywowe z dostarczonych mikrofilmów negatywowych zbioru. Ogółem wykonano 244 rolki mikrofilmowych kopii pozytywowych z 61 negatywów dostarczonych z CLKA w Warszawie. Kopie przekazano do: Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Warszawie, Archiwum Państwowego w Katowicach i do zbiorów Biblioteki Śląskiej.

W Bibliotece Śląskiej dokumenty można przeglądać w Czytelni Mikroform.

"Archiwum Państwowe w Katowicach (II. ZDIGITALIZOWANE AKTA "POWSTANIA ŚLĄSKIE" Z ZASOBU INSTYTUTU JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W NOWYM JORKU)"

Portrety powstańców śląskich